Reviews

HAETD NRC Beerekamp kopie

 

Erbarme Dich – Matthäus Passion Stories, Ramón Gieling (Países Bajos, 2015)

 

Con el enunciado: “el mejor invento que ha creado el hombre es Dios”, da comienzo el último trabajo del prestigioso documentalista Ramón Gieling. Una afirmación ateísta en un documental sobre la Pasión de San Mateo compuesta por Johann Sebastian Bach advierte el tono polifacético e irónico del largometraje. El alegato de Gieling pone en evidencia el innecesario espíritu litúrgico en cuanto a la recepción de la Pasión. El mismo director contestó en el coloquio del IFFRLive a propósito de esta cuestión: “sería injusto que sólo los protestantes gozaran y entendieran la Pasión de San Mateo de Bach. Bach es ante todo música, y la música es sinónimo de humanidad”. Erbarme Dich – Matthäus Passion Stories es una película coral que recoge los acercamientos íntimos a la Pasión de Bach llevados a cabo por distintas personalidades. Concretamente se centra en una de las arias más dolientes y devastadoras de la tradición musical: el Erbarme Dich. Parafraseando a Gieling: “el Erbarme Dich describe el sufrimiento humano, la experiencia universal del sufrir, no la Historia del Cristianismo”. Los testimonios —ligados o no al mundo de la música o de la religión— desnudan sus almas frente a la cámara para hablar de sus experiencias biográficas más traumáticas. Situaciones comprometedoras como la pérdida de una hija, el fracaso de una relación paternofilial, el fallecimiento del padre de un compañero o abortos no cometidos. Los personajes reales narran sus desmoronamientos vitales confesando que sin la existencia de Bach no los hubiesen superado. Aunque el concepto del llanto y la piedad estén presentes en todo el filme, Erbarme Dich – Matthäus Passion Stories es un manifiesto vitalista, a favor de la musicoterapia. Por otro lado, el documental adquiere elementos de la ficción al representar el argumento de la Pasión de San Mateo con unos interpretes inauditos. La solemnidad del documental se difumina con la aparición de anónimos sin techo disfrazados que acuden a diario a un sótano desmantelado para ensayar la Pasión junto con la Pieter Jan Leusink’s Bach Choir & Orchestra. Se trata de una hibridación perfecta, idéntica a la que consiguió Pier Paolo Pasolini en su cortometraje La ricotta (1962), donde aparecían imágenes ajenas a la trama protagonizados por Orson Welles y decenas de actores no profesionales que escenificaban pasajes del Evangelio según San Mateo. | ★★★★★ |
damian en ramon juni kopie

The Guardian about Bunuels Prisoners, Ramon Maria Gieling

‘He prostituted and falsified history disgracefully… His whole film is one big lie… He was very cruel to blacken us in that way… I think it’s a pointless film.”

These are a few of the milder responses from present-day residents of Las Hurdes, a remote part of northern Spain, to the documentary that Luis Bunuel made in their backyard in 1932. Land Without Bread painted a world of poverty and disease. Bunuel’s camera caught images of goitred women and ravaged old men, of dead babies, deformed midgets and in-bred cretins. It showed a region without basic amenities – roads, electricity.

Most of the Hurdanos, Bunuel claimed, had never seen a loaf of bread. Last year, documentary-maker Ramon Maria Gieling retraced Bunuel’s footsteps to Las Hurdes. His plan was to screen Land Without Bread in one of the villages and ask the locals what they thought about the movie that has come to symbolise the area. No sooner had he arrived than he received death threats.

“I went back there with a bomb under my arm and I didn’t know whether it would explode or not,” he remembers. “Some people welcomed me and said, ‘Please say something beautiful and positive about our region,’ but a lot of people were very suspicious. I was told, ‘Don’t try to make something like Bunuel did or we’ll kill you.'”

The Hurdanos’ distrust softened when they realised that Gieling wasn’t trying to set them up. “I’m a fan of Bunuel but I can understand the people who still get angry about the film,” he says. “With my film, the people of the region itself could really express what their feelings were.”

Gieling was startled by how passionate young and old Hurdanos alike were about Land Without Bread. 70 years on, they were all still smarting – whether or not they had seen the movie. They have good reason to be upset. Much of Bunuel’s “documentary” was staged.

Look closely at the famous scene of the goat tumbling to its death and you’ll see a puff of smoke on the right of frame. The mountains of Las Hurdes were so treacherous, Bunuel claimed, that not even goats could negotiate them, but when an animal failed to fall down a cliff on its own, he helped it along with a gun.

The scene showing a donkey stung to death by bees was also contrived. One Hurdano alleges that the filmmakers smeared an ailing donkey with honey and then knocked over two hives beside it. As for the dead baby, she looks suspiciously as if she is just asleep. For all its distortions, Gieling is convinced that Land Without Bread had a positive effect on the lives of the Hurdanos.

“He painted the area like hell on earth and said that people couldn’t live there. Franco banned the film, but at the same time he had roads made there so that foreigners who came to Spain wouldn’t see how terrible circumstances were.”

Land Without Bread was made during the Republic, a time of progress in Spain. Politicians on the left were as infuriated by it in 1932 as the Fascists were a few years later. “It annoyed them because it was made at a time when they were trying to bring basic sanitation to Las Hurdes,” says Variety’s Spanish bureau chief, John Hopewell, author of Spanish Cinema Post-Franco.

“In many ways, the film was a surreal documentary. Much of the imagery is dramatic and studied. ”

The film is seen as the third part of Bunuel’s great surrealist trilogy, which began with the films he and Salvador Dali co-directed – Un Chien Andalou (1928) and L’Age d’Or (1930). Unlike his erstwhile partner, Bunuel had a social conscience. In 1932 he broke with his surrealist cronies and joined the Communist Party of Spain (PCE).

Around this time, he read a book about Las Hurdes, written by the director of the French Institute in Madrid. As he recounts in his autobiography, he was fascinated by the idea of the mountain wasteland bypassed by the 20th century. The funding for the documentary came from his anarchist friend Ramon Acin, who had promised to produce the movie if he won the lottery. “Two months later he won and he kept his word,” Bunuel wrote.

The budget ran out faster than expected, and Bunuel was left to edit the film with a magnifying glass and scissors on his kitchen table in Madrid. Land Without Bread reached Britain in 1937 and was reviewed in the arts magazine Night and Day by Graham Greene, who described it as “an honest and hideous picture”.

As far as the Hurdanos interviewed by Gieling are concerned, the film was anything but honest. “Bunuel shot it more or less from the scenes in the book [he had read on Las Hurdes],” says Hopewell. “It was a documentary at one stage removed.” Nevertheless, many believe that his representation of Las Hurdes is accurate. “He portrayed the nature of the area well.

He just enlarged reality,” says one of Gieling’s interviewees. Gieling was shocked by the conditions that some Hurdanos still live in today. “I had the idea that I had gone 50 years back in time,” he recalls of his first visit to villages in the high Las Hurdes. “People still live in a very humble way.” The region is now cherished by visitors precisely because it is so remote and old-fashioned. “Time has not quite stood still,” runs the blurb in one tourist guide, “but it has certainly slowed right down.”

The irony is palpable. The Hurdanos have spent 70 years complaining about the “black legend” that Bunuel created around them, but their own tourist board wants to perpetuate the myth that this really is the land that time forgot. The title of Gieling’s documentary seems extraordinarily apt. In 2001, it seems, the Hurdanos are still The Prisoners of Bunuel.

 

TheFader

Martyn’s Mini-Movie with Dutch Director Ramon Maria Gieling

Ready to get massively bummed out on the poignancy of life and death? Amazing Dutch dubstep producer Martyn’s father was Gerrie Deijkers, a star player for Netherlands football club PSV, who died in 2003 of heart failure. In Great Lengths, Martyn’s collaboration with director Ramon Maria Gieling, he pays tribute to his father’s memory by re-enacting his death, a gorgeously shot and totally gut-wrenching scene in which he clutches his heart on a football field as his wife, portrayed by celebrated Dutch actress Halina Reijn, looks on helplessly. He’s then sent off to a lonely, toy-piano’d heaven after a colorful party, all scored with tracks from Martyn’s debut album Great Lengths (2009). It is the most beautiful and thoughtful thing you’ll watch today. It’s seven minutes long, but allot at least three more for introspection/deeply experiencing your feelings. (via Dummy Mag)

 

ERBARME DICH / FILMEXPLORER / Giuseppe Di Salvatore

What is astonishing in this refined work by Ramón Maria Gieling, is the precise correspondence between each personal story and the single piece to which it is paired. Therefore, the entire film can be seen as a dramatization, or ritualization, of the «Matthäuspassion»; a filmic mise-en-scène of the Passion that even involves a group of 35 homeless people. There is a multitude of “I”, “you”, “we”, “he”, dramatically passing in and out of Christ’s Passion, in a perfect balance of private and public, internal and shared, current and historic. «As the Islamic philosopher Al-Ghazali says: Every tear is a jewel filled with light, by which you can see your path through the darkness.»

The subheading of Erbarme dich is Matthäus Passion Stories, and the forces of this documentary about the famous oratorio by Johann Sebastian Bach are its stories. Better put, the film’s focus is on how the personal stories of these musicians and artists are incredibly bound to this Baroque masterpiece and its story. When the interviewees speak about the Matthäuspassion they are speaking about themselves, and vice versa. What is astonishing, in this refined work by Ramón Gieling, is the precise correspondence between each personal story and the single piece to which it is paired. Therefore, the entire film can be seen as a dramatization, or ritualization, of the Matthäuspassion; a filmic mise-en-scène of the Passion that even involves a group of 35 homeless people. One should recall that this Bachian work took place for the first time in 1725 in Leipzig, where the live ritualization of the Easter Triduum was already a well established event.

The music director (Pieter Jan Leusink) – whose role is the main character –, the choir director (Simon Hasley), the opera director (Peter Sellars), the painter (Rinke Nijburg), the singer (Olga Zinovieva), the harpsichordist and writer (Anna Enquist), the daughter and piano teacher (Noortje Sluyter), the composer (Boudewijn Tarenskeen), the dancer (Emio Greco), the widower: each person has not only a story to tell, but also an activity for which the Matthäuspassion is the main inspiration. They are voices in the polyphony that Ramón Gieling builds, in the same way that Bach displayed a multiplicity of characters and forms in his Oratorio (chorales, poems, the biblical tale) which placed an original intertwining of the evangelical reenactment and its actual reception by the individual worshipper, and by the community of worshippers, on the musical stage. There is a multitude of “I”, “you”, “we”, “he”, dramatically passing in and out of Christ’s Passion, in a perfect balance of private and public, internal and shared, current and historic. And, it is precisely this personal drama between the singular and the plural that is at the heart of Erbarme dich and its characters. For example, Simon Hasley – one of the first to speak in the film – stresses the Lutheran themes of the fault, personal responsibility, and private grief, but, at the same time, he acknowledges the universal value of these themes and the importance of sharing the suffering through music: « [At the rehearsal of the Matthäuspassion with the Berlin Radio Choir,] we found so much depth in the music together that the relationships were never quite the same again once we’d done the piece. Choir members would cry. That’s something that had never happened before». And Peter Sellars – whose words constitute a sort of deeper framework of the entire narration of Erbarme dich – will continue in the same vein: «The piece [the Matthäuspassion] is this invitation for us to share from this unbearable place, from this sad place, and open this place. Instead of keeping a locked, private, secret place of your own personal suffering…». «I really think that the music is the opening for an experience that we don’t know and we won’t know the end-point. And I think that’s the beauty of Bach’s structure, which is to say: Please, come help me weep. And just the idea that nobody should be weeping alone is really powerful». Here, Sellars defends a real aesthetic of weeping, a philosophy of weeping: «As the Islamic philosopher Al-Ghazali says: Every tear is a jewel filled with light, by which you can see your path through the darkness. And how to go forward. Every tear is a precious jewel, is the most precious jewel of your whole life».

I wanted to underline some complex aspects of this film because it certainly deserves more than just a sympathetic listening of this wonderful work by Bach, and more than a purely emotive reception. Its “Bachian” polyphonic structure adds value to each aspect of what could appear as a polymorphic puzzle of artistic statements. Bach belonged to a world in which religion, philosophy, music, and personal experience were one singular reality; where the heart and mind were not considered two separated things. Ramón Gieling shows us how this world hasn’t disappeared, contrary to an aged stereotype of our modern times, and how the interpretation or simple listening of the Matthäuspassion, or even only to its most moving piece, Erbarme dich, is a lively reality today. He testifies this reality, adding wonderful images to it (of a Caravaggio flavor) through a complex but flowing filmic narration – also thanks to the impressive work of sound and image editing. Erbarme dich is a film to listen, to watch, to think, and to experience.

 

ERBARME DICH; MATTHEW PASSION STORIES – Review

It goes without saying that music is a complex subject. The strong feelings invoked, the interpretations and the influences that a particular piece has are almost infinite, especially when dealing with one of the masters of the art such as Johann Sebastian Bach. Erbarme Dich – Matthäus Passion Storiesattempts to unpack this subject, making a study of the titular Erbarme Dich and Bach’s St Matthew Passion. The film’s field of investigation is wide, looking into not only the piece itself, but the experiences of those moved by it.

The complexity of the music is mirrored in the complexity of the film, its purview of reactions reflecting the intricacies of Bach’s music. Its basic essence is a series of interviews with artists moved by Bach’s Passion, punctuated by excerpts from the work. This may sound simplistic, but the interviews cover a wide range of subjects, from abortion to loss of faith, from religious reactions to homosexuality. In a post-film interview, director Ramón Gieling discussed how he sees the suffering of Christ portrayed in Bach’s Passion to be comparable and relatable to all human pain, and this universality is very apparent within the film. This is especially noticeable in the sequences of the film’s chosen audition of the St Matthew Passion – a selection of homeless people. Their reactions to the piece and its relationship with the hardship in their lives is highly moving, and certainly warrants their otherwise unusual appearance in the film. Each of these interviews, and the performance of Bach’s work, are fraught with emotion, but it is their connections that are the most interesting and innovative aspect of the film. None of the sequences are particularly linked to the next, except thematically. An interview about a hardship in someone’s life is followed by a transcendent piece of music, then another completely different interview; a rehearsal; a montage of real-world images. The Passion and its themes are what connect these disparate segments, while the constant change gives the film an almost stream-of-consciousness experience. Gieling claimed to be highly influenced by the films of Jean-Luc Godard, and the same sense of narrative freedom seen in Godard’s later works is evident in Erbarme Dich. This should not, however, be taken as a warning for those who find some of Godard’s work impenetrable, as Gieling’s film is far more interested in emotion, and is thus a more accessible piece. Erbarme Dich is overall a unique and interesting film. Its structure is innovative and intriguing; its themes and content are wide-reaching and moving. While the screening I attended was a one-off festival showing, when the film receives a wider release I will definitely return to it, and I would recommend you all to do so as well. While it is not perfect, its imperfect beauty is still highly emotional and engaging.

Chris Gerrard

 

DUENDE, Peter Delpeut

Duende (1986) Regie en scenario: Ramón Maria Gieling. Camera: Goert Giltay. Montage; Jan Wouter van Reijen Geproduceerd door Frans Rasker Met: Salvador Vega, Fernando Quiñones, Luis Agujetas, Familia Amador, Alfonso del Rio, Catherine ten Bruggencate e.a.

Het verhaal gaat dat de wonderbaarlijk mooie flamenco-zangeres Pastora Pávon, die luisterde naar de bijnaam La Nina de los Peines (Het Meisje met de Kammen), ooit optrad in een kleine kroeg in Cádiz voor een gezelschap die al menige flamenco had beluisterd. Ze had een schitterende stem, een ‘stem als vloeibaar metaal’, zo stelt Federico Garcia Lorca, die het verhaal vertelt. Maar hoe schitterend de klanken ook waren die ze uit haar stembanden toverde, het publiek bleef stil. Geen enkel olé, geen teken van goedkeuring. Sterker, één keer klonk vanuit het publiek het beledigende ‘Viva Paris’, alsof, zo stelt Lorca, degene die dat riep wilde zeggen, ‘Hier geven we niet om bekwaamheid, techniek of meesterwerken. Hier geven we om iets anders.’ Maar Het Meisje met de Kammen kreeg men niet zomaar klein. Zij richtte zich op, spande zich, als- of zij diep vanuit de aarde van dit Andalusische land iets probeerde op te zuigen, iets dat haar bloed én haar stem kon laten koken. Ze ‘begon te zingen zonder stem, ademloos, zonder subtiliteit, met brandende keel, maar… met duende. Ze slaagde erin het geraamte van het lied kwijt te raken, om vrij baan te geven aan een furieuze en brandende duende.’ En natuurlijk herkende dit publiek, voor wie slechts magische emotie telde, dit moment waarin de zangeres het ge- vecht levert met haar stem, haar li- chaam, haar ziel, om in de klanken die zij als het ware uitbraakt, iets duisterder, dieper, universeler uit te drukken dan ooit mogelijk is met de meest perfecte stembeheersing, de grootst mogelijke technische virtuo- siteit. En het publiek moet zijn uitgebarsten in een euforisch olé, olé La Nina de los Peines. En het publiek deelde in de emotie, in de duistere kracht die men duende noemt. De Spaanse dichter en toneelschrijver Federico Garcia Lorca vertelt dit verhaal in een lezing die hij in 1929 schreef onder de titel: ‘Theorie en functie van de duende ‘. Hij probeert hierin ervaringen zoals die in de kleine kroeg in Cádiz plaatsvonden en waarvoor in de Spaanse taal het woord duende bestaat, te beschrijven en te analyseren. Ramón Gieling vertaalde deze tekst in 1984 voor het tijdschrift Wolfsmond en toog in het najaar van 1985 met een filmploeg naar Spanje (Madrid, Sevilla, Cádiz) om met de lezing van Lorca als leidraad op zoek te gaan naar dit magische begrip duende. Duende, een moment van duistere en magisch kracht in een kunstwerk of vertolking. Duende, een begrip waarvan Gieling ons in de eerste titelkaart van de film al meedeelt dat het als eigenschap heeft dat het zich niet laat uitleggen. Duende, in zijn meest authentieke vorm geworteld in de zigeuner-vertolkers van de flamenco-zang en -dans en het stierengevecht. ‘Duister’, ‘magisch’, ‘niet uit te leggen’, ‘een romantisch ideaal van de zigeuner’. Met deze ingrediënten kan een vertoog over de duende snel een semi-poëtisch, gesloten, eindeloos metaforische kakofonie opleveren. Zowel Lorca als Gieling in zijn voetspoor, stellen zich een bijna onmogelijke opdracht: zij proberen iets te begrijpen (en over dat begrijpen iets mee te delen) dat hen steeds weer (woord na woord, filmbeeld na filmbeeld) zal ontglippen. Het intellect, de verstandelijke reflectie, schiet te kort om deze bestaande collectieve ervaring die men duende noemt en die zich bovendien altijd onaangekondigd voordoet, duidelijk te definiëren en vast te leggen. juist daarom is de tekst van Lorca en de film van Gieling zo wonderlijk. Zij lijken beide dat onmogelijke toch voor een groot deel mogelijk te maken, alsof er toch een taal bestaat die. zo’n begrip als duende kan naderen. Tekst en film zijn tegelijkertijd glashelder en duister, tegelijkertijd analytisch en lyrisch. Een dubbelheid die men niet vaak tegenkomt, maar die hier precies op zijn plaats is. Lorca neemt in zijn lezing soms zijn toevlucht tot raadselachtige, fascinerende metaforen. Maar steeds op tijd is er een anecdote, een uitspraak van een danser, of een meestergitarist, waardoor de duende wordt geworteld in een alledaags bestaan van mensen van vlees en bloed. Gieling lijkt eenzelfde tactiek te hanteren. De grotere rijkdom aan mogelijkheden om niveaus van tekst, gesproken woord, muziek en beelden over elkaar heen te schuiven maken de film weliswaar iets complexer, maar dat wordt ruimschoots gecompenseerd door de mogelijkheid van film om de mensen en hun zang, dans, of gevecht met de stier ook ‘werkelijk’ op te voeren. Duende is gebaseerd op het bekende, heldere principe van herhaling en variatie. Wat steeds terugkeert is de tekst van Lorca, waaruit specifieke vertolkers (een zanger, stierenvechter, enzovoort) fragmenten voorlezen die betrekking hebben op hun eigen uitdrukkingsvorm. We krijgen zo de tekst van Lorca in fragmenten aangeleverd, maar steeds via een andere stem, een andere verankering, waardoor de woorden didactisch worden gekoppeld aan personen die de duende kennen. De fragmenten van Lorca’s tekst zetten we zo als (nu levende) legostenen op elkaar, waardoor steentje voor steentje het begrip wordt uitgebreid. De werkwijze is zo niet die van een steeds nauwkeuriger definiëren, maar van een uitbouwen, opstapelen. Het ‘steeds meer’ levert dan wel niet iets preciezers, gerichters op, maar wel dat het begrip ons nader komt (ook in de betekenis van iemand na staan: we gaan het begrip aantrekkelijk, verleidelijk, fascinerend vinden). En daar tussendoor wordt deze analytische arbeid voortdurend onderbroken door verleidelijke momenten waarin wordt gezongen, gedanst en uiteindelijk een ‘faena’ uit een stierengevecht wordt getoond. Maar ook deze zang en dans wordt geworteld in echte individuen. Ze zijn niet vast- gelegd in de door toerisme overspoelde cuevas van Granada, of in een prestigieuze balletsetting zoals we die kennen uit de films van Carlos Saura, maar in een letterlijk alledaagse omgeving, in de smederij van een van de zangers, voor het huis (op de achtergrond twee kinderen die aan tafel toekijken), bij een vuurtje in een olieton op een verzamelplaats van oud ijzer. Zo wordt dit abstracte begrip voortdurend geïndividualiseerd, geworteld in mensen waarbij men ‘ervaringen’ kan vermoeden. Als toeschouwer van Duende heb je steeds het gevoel dat je het begrip gestaag nadert. Zowel analytisch als lyrisch, in verhelderende woorden en in de lyriek van mensen en land- schappen (waar anders zou men zich dit alles kunnen voorstellen dan in deze geschroeide aarde?). Zo gaat de film niet recht op zijn doel af, maar de cirkel sluit zich wel steeds nauwer. Dat is niet gering, voor een project dat men in eerste instantie voor onmogelijk zou houden.

Peter Delpeut

 

 

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s